Сензорите: очите и ушите на твојот мотор
Замисли да се обидуваш да возиш кола со врзани очи. Невозможно, нели? Е, ECU (компјутерот на моторот) се потпира на сензорите како што ти се потпираш на своите сетила. Без исправни сензори, ECU не знае колку воздух влегува во моторот, колку е богата или сиромашна смесата на гориво, ни како моторот работи. Резултат се лоши перформанси, висока потрошувачка и куп запалени ламбички на контролната табла.
Трите сензори за кои ќе зборуваме денес се апсолутно клучни за работата на моторот: ламбда сонда (сензор за кислород), MAF сензор (мерач на маса на воздух) и MAP сензор (сензор за апсолутен притисок во всисниот колектор). Секој од нив има специфична улога, специфични проблеми и специфични разгледувања кога станува збор за купување на половен.
Ламбда сонда: чувар на емисии и потрошувачка
Ламбда сондата е сензор кој се наоѓа во издувниот систем и ја мери количината на кислород во издувните гасови. Врз основа на тие податоци, ECU ја прилагодува количината на гориво што ја впрскува во моторот за да ја одржи оптималната смеса (стехиометриски однос 14,7:1 за бензински мотори).
Како работи ламбда сондата
Постојат два главни типа на ламбда сонди:
Тесна ламбда сонда (narrowband) - постар тип кој само покажува дали смесата е богата или сиромашна. Произведува напон меѓу 0,1V (сиромашна смеса, многу кислород) и 0,9V (богата смеса, малку кислород). ECU постојано осцилира меѓу богата и сиромашна смеса, обидувајќи се да го одржи просекот на идеалната вредност.
Широка ламбда сонда (wideband) - помодерен тип кој прецизно го мери точниот однос на смесата. Дава на ECU многу попрецизни податоци, што резултира со подобра контрола на впрскувањето, пониска потрошувачка и почисти емисии. Денес е стандард на поновите возила.
Повеќето модерни автомобили имаат две ламбда сонди: една пред катализаторот (upstream) и една после катализаторот (downstream). Првата служи за регулација на смесата, а втората за проверка на исправноста на катализаторот.
Симптоми на неисправна ламбда сонда
- Зголемена потрошувачка на гориво (10-30% повеќе од нормално)
- Нерамномерна работа на моторот во празен од
- Check engine ламбичка со кодови P0130-P0167
- Намалени перформанси на моторот
- Непријатни мириси од издувниот систем (мирис на сулфур или скапани јајца)
- Паѓање на емисионен тест (технички преглед)
Половна ламбда сонда: дали се исплати?
Тука мора да бидеме бруталално искрени. Ламбда сондите се потрошен дел. Имаат ограничен век на траење, обично 80.000 до 160.000 км, по што почнуваат да даваат непрецизни податоци. Купувањето половна ламбда сонда е ризично бидејќи не знаеш колку била користена и колку ѝ останало.
Сепак, постојат ситуации кога има смисла:
- Ламбда сонда од возило кое поминало малку километри (под 40.000 км)
- Широки ламбда сонди кои се нови исклучително скапи (100-300 евра), а половни чинат 30-70 евра
- Специфични OEM сонди за ретки модели кои тешко се наоѓаат нови
За обични тесни ламбда сонди, нови aftermarket чинат 15-30 евра и обично не вреди да се ризикува со половна. Но за скапите wideband сонди, половната може да биде одлична заштеда.
MAF сензор: мерач на маса на воздух
MAF (Mass Air Flow) сензорот ја мери количината на воздух која влегува во моторот. Тоа е клучна информација за ECU бидејќи врз основа на неа одредува колку гориво треба да впрсне. Без исправен MAF сензор, моторот може да работи пребогато (премногу гориво) или преснимашно (премалку гориво), и двете се лоши.
Како работи MAF сензорот
Најчестиот тип е MAF сензор со топла жица (hot wire). Внатре во сензорот има тенка платинова жица која се загрева на константна температура над температурата на околниот воздух. Кога воздухот поминува преку жицата, ја лади. Електрониката на сензорот мери колку струја треба за да ја одржи жицата на константна температура и од тоа ја пресметува масата на воздух.
Колку повеќе воздух поминува, толку повеќе жицата се лади, толку повеќе струја треба, и ECU знае дека моторот "дише" подлабоко. Гениално едноставно во теорија, но во пракса таа тенка платинова жица е чувствителна на нечистотија, масло и влага.
Симптоми на неисправен MAF сензор
- Моторот губи моќност, особено при забрзување
- Моторот тешко се пали или се гасне
- Нерамномерен празен од
- Цоцкање или застанување при возење
- Црн чад од издувниот систем (пребогата смеса)
- Драстично зголемена потрошувачка на гориво
- Check engine ламбичка со кодови P0100-P0104
Половен MAF сензор: да или не?
MAF сензорот е подобар кандидат за купување половен од ламбда сондата. Причината е што MAF сензорите, особено оригиналните од познати производители (Bosch, Denso, Siemens VDO), можат да траат многу долго ако се правилно одржувани.
Главната причина за дефект на MAF сензорот не е истрошеност туку валканост. Валкан филтер за воздух пропушта честички кои се таложат на топлата жица и ги менуваат нејзините карактеристики. Затоа MAF сензор кој доаѓа од кола која имала редовно менувани филтер за воздух може да биде во одлична состојба дури и по 200.000 км.
Трик за тестирање: MAF сензорот може да се исчисти со специјален спреј за чистење на MAF сензори (не користи контакт спреј или WD-40, тоа може да го уништи сензорот). Исчисти го половниот MAF сензор пред вградување и постои добра шанса дека ќе работи како нов.
Нови оригинални MAF сензори чинат 80-250 евра, а половни 25-70 евра. Разликата е значајна, а ризикот е помал отколку кај ламбда сондата. На PoDi платформата можеш да побараш тестиран MAF сензор од доверлив добавувач.
MAP сензор: сензор за притисок во всисниот колектор
MAP (Manifold Absolute Pressure) сензорот го мери притисокот (или вакуумот) во всисниот колектор на моторот. Некои автомобили користат MAP сензор наместо MAF сензор, а некои користат и двете за попрецизно управување со моторот.
Како работи MAP сензорот
MAP сензорот содржи пиезоелектричен елемент или микро-електромеханички систем (MEMS) кој реагира на промени во притисокот. Во празен од, во всисниот колектор има висок вакуум (низок притисок). Кога ќе притиснеш гас, вакуумот се намалува (притисокот расте). MAP сензорот ја испраќа таа информација на ECU како напонски сигнал.
Кај турбо мотори, MAP сензорот има особено важна улога бидејќи го мери и притисокот на полнење (boost), што е клучно за правилно управување со турбината и впрскувањето на гориво при зголемен притисок.
Симптоми на неисправен MAP сензор
- Моторот тешко се пали или се гасне
- Нерамномерен празен од
- Губење на моќност при забрзување
- Зголемена потрошувачка на гориво
- Check engine ламбичка со кодови P0105-P0109
- Кај турбо мотори: проблеми со притисокот на полнење
Половен MAP сензор: се исплати
MAP сензорите се одлични кандидати за купување половни. Причината е едноставна: немаат подвижни делови и немаат елементи кои се истрошуваат како топлата жица кај MAF сензорот. MAP сензорот е во суштина електронски преобразувач на притисок кој или работи или не работи.
Најчестата причина за дефект на MAP сензорот е затнато вакуумско црево кое води до сензорот, а не самиот сензор. Затоа пред да го замениш MAP сензорот, провери го цревото. Ако цревото е во ред, а сензорот не дава исправен сигнал, тогаш дури замени го.
Нови MAP сензори чинат 30-100 евра, а половни 10-30 евра. Со оглед на тоа дека се исклучително доверливи и долговечни, половниот MAP сензор е речиси секогаш исплатлива купка.
Како да тестираш половни сензори пред купување
Еве практични совети за тестирање на секој од овие три сензори:
Тестирање на ламбда сонда
Поврзи мултиметар на сигналниот излез на сондата и загреј ја (со пламеник или топол воздух). Сондата треба да почне да произведува напон кој осцилира меѓу 0,1V и 0,9V. Ако напонот стои на една вредност или полека се менува, сондата е истрошена.
Тестирање на MAF сензор
Поврзи мултиметар на сигналниот излез. На изгасен мотор, напонот треба да биде околу 1,0V. Ако имаш пристап до колата, вгради го сензорот и набљудувај ги вредностите на дијагностичкиот уред. Протокот на воздух во празен од треба да биде 2-7 g/s за просечен бензински мотор. Ако е значајно надвор од тој опсег, сензорот е неисправен.
Тестирање на MAP сензор
Поврзи мултиметар на сигналниот излез и вакуумска пумпа на влезот на сензорот. Кога создаваш вакуум, напонот треба да се намалува. Без вакуум (атмосферски притисок), напонот треба да биде околу 4,5V. Со полн вакуум (околу -0,7 bar), напонот треба да падне на околу 0,5-1,0V. Ако сигналот е стабилен и се менува мазно со промена на притисокот, сензорот е исправен.
Компатибилност на сензорите
Сензорите не се универзални и мора да внимаваш на компатибилноста:
Ламбда сонди - мора да имаат ист број жици (1, 2, 3 или 4 жици) и ист тип (narrowband или wideband). Конекторот мора да одговара. Навојот и должината исто така мора да бидат компатибилни.
MAF сензори - мора да бидат точно за твојот модел мотор бидејќи се калибрирани за специфична зафатнина и карактеристики на моторот. MAF од друг мотор ќе даде погрешни податоци дури и ако физички одговара.
MAP сензори - мора да имаат ист опсег на мерење. MAP сензор за атмосферски мотор мери само вакуум, додека MAP за турбо мотор мери и позитивен притисок. Не се заменливи.
Колку можеш да заштедиш со половни сензори
Ајде да направиме кратка калкулација за типична кола (на пр. VW Golf 1.6 TDI):
- Ламбда сонда (wideband, upstream): нова 150 евра, половна 45 евра = заштеда 105 евра
- MAF сензор: нов 120 евра, половен 35 евра = заштеда 85 евра
- MAP сензор: нов 60 евра, половен 15 евра = заштеда 45 евра
Вкупна заштеда само на овие три сензори: 235 евра. Тоа е доволно за полна корпа во дуќанот или половина зимски гуми. Не е за фрлање.
Каде да најдеш половни сензори
Најлесниот начин е да испратиш барање на PoDi платформата. Наведи го точниот модел на возилото, моторот и по можност бројот на дел на сензорот што ти треба. Добавувачите ќе ти испратат понуди, а ти ја избираш најдобрата опција.
При купување сензори, посебно е важно да купуваш од добавувачи кои нудат гаранција и можност за враќање. Сензорите се мали делови, но имаат големо влијание врз работата на моторот. Неисправен сензор може да предизвика прекумерна потрошувачка на гориво, што за пар месеци возење може да те чини повеќе отколку што заштедел на цената на сензорот.
На крајот, не заборавај дека проблем со моторот не мора секогаш да значи неисправен сензор. Валкани конектори, оштетени кабли или лоши контакти можат да ги имитираат симптомите на неисправен сензор. Пред купување на нов или половен сензор, провери ги каблите и конекторите. Понекогаш решението е едноставно чистење на конекторот со контакт спреј.